Қазіргі қоғамда дін адамның рухани тірегі, адамгершілік құндылықтарды қалыптастыратын маңызды құрал ретінде қарастырылады. Алайда дінді дұрыс түсінбеу, терең білімнің болмауы кейбір адамдарды фанатизмге алып келуі мүмкін. Әсіресе жұмыссыздар мен әлеуметтік осал топтар арасында бұл құбылыс жиі кездеседі. Себебі мұндай жағдайда жүрген адамдар өмірдің қиындығын жеңілдететін, тірек болатын нәрсе іздейді. Егер сол кезде оларға дұрыс бағыт көрсетілмесе, олар жалған діни ағымдардың ықпалына түсіп кетуі ықтимал.
Фанатизм – бұл адамның белгілі бір идеяға, соның ішінде дінге шектен тыс беріліп, басқа көзқарастарды қабылдамауы. Мұндай адам өз сенімін жалғыз дұрыс жол деп санап, өзгелерге күштеп таңуға тырысады. Ал шын мәнінде, кез келген дін бейбітшілікке, төзімділікке және өзара құрметке үндейді. Діни фанатизм осы негізгі қағидаларға қайшы келеді.
Діни сауатсыздық – фанатизмнің негізгі себептерінің бірі. Дінді терең түсінбеген адам қасиетті мәтіндерді үстірт қабылдап, оларды өз бетінше бұрмалап түсіндіруі мүмкін. Бұл жағдай әсіресе білім деңгейі төмен немесе ақпаратқа қолжетімділігі шектеулі адамдар арасында жиі байқалады. Жұмыссыздар мен әлеуметтік тұрғыдан осал топтар дәл осындай тәуекел аймағына жатады. Олар көбіне тұрақсыздық, күйзеліс, үмітсіздік сияқты сезімдерді бастан кешіреді. Осындай сәттерде оларды жалған діни көшбасшылар оңай өз ықпалына тартады.
Жалған діни ағымдар көбінесе адамдарға «жеңіл жол» ұсынады: барлық қиындықтардан құтылу, тез байлыққа жету немесе «ерекше миссия» атқару идеяларын алға тартады. Бұл әсіресе жұмыссыз жүрген немесе өмірде өз орнын таба алмай жүрген адамдарға тартымды көрінеді. Алайда мұндай жолдардың соңы көбіне өкінішке, қоғамнан оқшаулануға және кейде заң бұзушылыққа алып келеді.
Фанатизмнің тағы бір қауіпті тұсы – ол адамның сыни ойлау қабілетін әлсіретеді. Адам кез келген ақпаратты тексермей қабылдай бастайды, өзге пікірлерге төзбеушілік танытады. Бұл өз кезегінде қоғамдағы бірлікті бұзады, адамдар арасындағы сенімге нұқсан келтіреді. Әсіресе көпұлтты және көпконфессиялы қоғам үшін бұл үлкен қауіп.
Діни сауаттылықты арттыру – фанатизмнің алдын алудың ең тиімді жолы. Әр адам дін туралы ақпаратты сенімді, ресми көздерден алуы тиіс. Діни білім тек мешіттерде немесе арнайы оқу орындарында ғана емес, жалпы білім беру жүйесінде де дұрыс берілуі маңызды. Сонымен қатар, ақпараттық технологиялардың дамыған заманында интернеттегі күмәнді дереккөздерден сақ болу қажет.
Жұмыссыздар мен осал топтарға ерекше көңіл бөлу қажет. Оларға тек материалдық көмек емес, психологиялық және білім беру қолдауы да керек. Арнайы курстар, тренингтер, жұмысқа орналастыру бағдарламалары арқылы олардың қоғамға бейімделуіне көмектесу – фанатизмнің алдын алудың тиімді жолдарының бірі. Сонымен қатар, олармен түсіндіру жұмыстарын жүргізіп, діннің шынайы мәнін жеткізу маңызды.
Қорытындылай келе, фанатизм – дінді дұрыс түсінбеудің, яғни діни сауатсыздықтың көрінісі. Ол жеке адамға да, қоғамға да зиян келтіреді. Сондықтан әрбір азамат дін туралы білімін арттырып, сыни ойлау қабілетін дамытуы қажет. Ал мемлекет пен қоғам осал топтарды қолдап, оларды теріс идеологиялардың ықпалынан қорғауға бағытталған жұмыстарды күшейтуі тиіс. Тек осындай кешенді шаралар арқылы біз бейбіт, тұрақты және үйлесімді қоғам құра аламыз.