Қазіргі қоғамда адамға тек білімді болу жеткіліксіз. Ақпараттың көптігі, технологияның қарқынды дамуы және әлеуметтік ортадағы түрлі өзгерістер әр адамнан терең ойлай білуді талап етеді. Осы тұрғыдан алғанда сын тұрғысынан ойлау – заманауи адамның маңызды қабілеттерінің бірі. Психология ғылымында бұл ұғым адамның ақпаратты саралап, талдап, саналы түрде шешім қабылдау қабілеті ретінде қарастырылады.
Сын тұрғысынан ойлау – кез келген ақпаратты сол күйінде қабылдамай, оған күмәнмен қарап, дәлелдер арқылы қорытынды жасай білу. Мұндай ойлау жүйесі адамға жағдайды жан-жақты бағалауға, эмоцияға берілмей, логикалық тұрғыда әрекет етуге көмектеседі. Сыни ойлайтын адам өз пікірін негіздей алады, өзгенің көзқарасын құрметтейді және шындықты анықтауға ұмтылады.
Психолог мамандардың пікірінше, сын тұрғысынан ойлау адамның тұлғалық дамуына тікелей әсер етеді. Өйткені адам өмірінде түрлі шешімдер қабылдайды: мамандық таңдау, қарым-қатынас орнату, кәсіби даму, әлеуметтік ортаға бейімделу. Осындай сәттерде сыни ойлау қателіктердің алдын алып, дұрыс бағыт таңдауға көмектеседі.
Қазіргі кезде адамдар әлеуметтік желідегі немесе интернеттегі ақпаратты жиі тексермей қабылдайды. Бұл жалған пікірлерге сенуге, эмоционалдық күйзеліске немесе манипуляцияға ұшырауға әкелуі мүмкін. Ал сын тұрғысынан ойлайтын адам кез келген мәліметтің шынайылығын тексеріп, бірнеше дереккөзді салыстырады. Мұндай қасиет адамның психологиялық тұрақтылығын арттырады.
Сын тұрғысынан ойлауды қалыптастыру үшін адам үнемі ізденісте болуы қажет. Бұл қабілетті дамытудың тиімді жолдары – кітап оқу, ғылыми мақалаларды талдау, пікірталасқа қатысу және өз ойын ашық жеткізу. Сонымен қатар адам өзіне жиі сұрақ қоя білуі керек: «Бұл ақпарат қаншалықты дұрыс?», «Менің пікірім неге негізделген?», «Басқа көзқарас болуы мүмкін бе?». Осындай ішкі талдау тұлғаның ойлау деңгейін тереңдетеді.
Психологияда адамның өзін-өзі тануы да сын тұрғысынан ойлаумен байланыстырылады. Өзін жақсы түсінетін адам эмоциясын бақылап, әрекетіне жауапкершілікпен қарайды. Ол өз қателігін мойындап, одан қорытынды шығара алады. Бұл – психологиялық жетілудің маңызды көрсеткіші.
Сонымен қатар сын тұрғысынан ойлау адамның қарым-қатынас мәдениетінің қалыптасуына да үлкен әсер етеді. Сыни ойлайтын адам өз пікірін агрессиясыз жеткізіп, өзгелердің ойын тыңдай алады. Бұл қасиет қоғамдағы өзара түсіністік пен сыйластықтың артуына ықпал етеді. Психологиялық тұрғыдан мұндай адамдар конфликтілік жағдайларда сабыр сақтап, мәселені эмоция арқылы емес, ақылмен шешуге бейім келеді.
Бүгінгі таңда көптеген адамдар стресстік жағдайларға жиі тап болады. Осындай кезде сын тұрғысынан ойлау адамның эмоционалдық тепе-теңдігін сақтауға көмектеседі. Себебі адам кез келген қиындықты уақытша жағдай ретінде қабылдап, мәселенің шешу жолдарын іздей бастайды. Бұл психологиялық төзімділікті күшейтіп, адамның өзіне деген сенімін арттырады.
Сондай-ақ сыни ойлау шығармашылықпен де тығыз байланысты. Терең ойлайтын адам жаңа идея ұсынуға, қалыптасқан көзқарастардан тыс ойлауға қабілетті болады. Мұндай қасиеттер кәсіби ортада да жоғары бағаланады. Қазіргі еңбек нарығында тек білімді маман емес, мәселені талдай алатын, дұрыс шешім қабылдайтын және өзгерістерге бейім тұлғалар сұранысқа ие.
Психологтардың айтуынша, адам өз ойын дамыту үшін күнделікті өмірде талдау жасау дағдысын қалыптастыруы керек. Мысалы, оқыған ақпаратқа баға беру, өз әрекеттеріне қорытынды жасау, түрлі пікірлерді салыстыру – ойлау қабілетін жетілдіретін маңызды қадамдар. Бұл адамның өзіндік көзқарасын қалыптастырып, өмірге саналы түрде қарауына мүмкіндік береді.
Сондықтан сын тұрғысынан ойлауды қалыптастыру – тек білім беру саласының міндеті емес, әр адамның жеке дамуына қажетті маңызды процесс. Саналы ойлайтын тұлға қоғамның дамуына да оң әсер етеді, өйткені ол әділдікке, жауапкершілікке және шынайылыққа ұмтылады.
Қорыта айтқанда, сын тұрғысынан ойлау – адамның рухани және интеллектуалдық дамуының негізі. Ол тұлғаның саналы, жауапты әрі тәуелсіз болуына ықпал етеді. Психолог ретінде айтарым: кез келген адам ойын дамыту үшін үнемі ізденіп, ақпаратты талдап, өз пікірін дәлелдеуге дағдылануы қажет. Сыни ойлай алатын тұлға өмірдің түрлі қиындықтарына бейімделіп, дұрыс шешім қабылдай біледі.
Самирова Фатима

«Шапағат» деструктивтік діни ағымдардан
 жапа шеккендерге көмек орталығы» 
қоғамдық қорының психолог маманы